Trong lịch sử hội họa Việt Nam hiện đại, có những họa sĩ dành cả cuộc đời để tìm kiếm một ngôn ngữ tạo hình phù hợp với thế giới nội tâm của mình. Với Hồ Hữu Thủ, hành trình ấy không đi theo một đường thẳng. Ông bắt đầu từ nền tảng hình họa, tiếp xúc với hội họa ấn tượng, rồi mở rộng sang siêu thực, tượng trưng và trừu tượng. Trong quá trình đó, sơn dầu và sơn mài trở thành hai chất liệu quan trọng giúp ông thể hiện những suy tưởng, cảm xúc và hình ảnh giàu tính liên tưởng.
Nếu sơn mài đưa Hồ Hữu Thủ đến với biệt danh “thuật sĩ sơn mài”, thì những sáng tác sơn dầu lại cho thấy một phương diện khác trong tư duy nghệ thuật của ông. Ở đó, màu sắc, hình thể, ánh sáng và không gian được xử lý linh hoạt để tạo nên những thế giới vừa gần gũi vừa mơ hồ.
Trong tranh của Hồ Hữu Thủ, người xem có thể bắt gặp thiếu nữ, hoa sen, chim, ngựa, âm nhạc hay ánh trăng. Những hình ảnh ấy không đơn thuần được tái hiện như một đối tượng nhìn thấy bằng mắt, mà thường được biến đổi qua màu sắc, đường nét và cảm xúc của người họa sĩ.
Hành trình sáng tạo kéo dài hơn sáu thập kỷ đã giúp Hồ Hữu Thủ trở thành một gương mặt đáng chú ý của mỹ thuật Việt Nam. Ông vừa gắn bó với truyền thống, vừa không ngừng tìm kiếm những khả năng mới của hội họa.
Hồ Hữu Thủ sinh năm 1940 tại Thủ Dầu Một, Bình Dương. Ông tốt nghiệp Trường Quốc gia Cao đẳng Mỹ thuật Sài Gòn năm 1964, từng tham gia Hội Họa sĩ Trẻ tại Sài Gòn trước năm 1975 và sau này là hội viên Hội Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh, Hội Mỹ thuật Việt Nam.
Con đường nghệ thuật của Hồ Hữu Thủ bắt đầu khá sớm. Ông từng theo học Trường Mỹ nghệ Thực hành Thủ Dầu Một từ giữa thập niên 1950 và tốt nghiệp năm 1959. Sau đó, ông tiếp tục học hội họa tại Trường Cao đẳng Mỹ thuật Gia Định và hoàn thành chương trình vào năm 1964.
Sau khi tốt nghiệp, ông vừa giảng dạy vừa sáng tác. Năm 1968, ông là một trong những người sáng lập Hội Họa sĩ Trẻ Việt Nam tại Sài Gòn.
Điều đáng chú ý trong sự nghiệp của Hồ Hữu Thủ là ông không chỉ theo đuổi một chất liệu duy nhất. Bên cạnh sơn mài, ông còn sáng tác tranh sơn dầu và tìm tòi nhiều phương pháp biểu đạt khác nhau.
Hồ Hữu Thủ lớn lên trong một môi trường có truyền thống thủ công và mỹ nghệ lâu đời. Việc tiếp xúc với mỹ thuật từ sớm tạo điều kiện để ông hình thành sự quan tâm đối với màu sắc, hình thể và kỹ thuật tạo hình.
Ông được tiếp cận với nhiều kiến thức liên quan đến mỹ thuật ứng dụng và thủ công. Đây là nền tảng quan trọng trước khi ông bước vào môi trường đào tạo hội họa chuyên nghiệp.
Năm 1960, Hồ Hữu Thủ tiếp tục theo học tại Trường Cao đẳng Mỹ thuật Gia Định. Trong giai đoạn này, ông có cơ hội xây dựng nền tảng về hình họa, bố cục, màu sắc và tư duy tạo hình.
Một dấu mốc đáng chú ý cũng xuất hiện vào năm 1960, khi ông đạt giải trong cuộc thi mỹ thuật do ESSO tổ chức.
Những năm tháng học tập và giảng dạy sau đó tạo nên một nền tảng quan trọng cho quá trình sáng tác lâu dài. Hồ Hữu Thủ không chỉ học cách quan sát thế giới bên ngoài mà còn từng bước tìm kiếm cách chuyển những quan sát ấy thành ngôn ngữ hội họa.
Khi nói về Hồ Hữu Thủ, nhiều người thường nhớ đến danh xưng “thuật sĩ sơn mài”. Tuy nhiên, nếu nhìn rộng hơn vào hành trình nghệ thuật của ông, sơn dầu cũng là một chất liệu cần được chú ý.
Các tư liệu về Hồ Hữu Thủ cho thấy ông từng học và thực hành hội họa trước khi đi sâu vào con đường cách tân sơn mài. Một bài viết tưởng niệm ông năm 2024 cũng ghi nhận rằng trong suốt sự nghiệp, ông đi qua nhiều khuynh hướng nghệ thuật và có những sáng tác trừu tượng bằng cả sơn dầu lẫn sơn mài.
Sơn dầu mang đến cho Hồ Hữu Thủ một không gian biểu đạt khác. Nếu sơn mài đòi hỏi người họa sĩ phải làm việc qua nhiều lớp chất liệu, xử lý bề mặt và mài dũa công phu, thì sơn dầu cho phép màu sắc và nét cọ được triển khai trực tiếp, linh hoạt hơn.
Trong các tác phẩm sơn dầu, màu sắc có thể trở thành yếu tố dẫn dắt cảm xúc. Hình thể không nhất thiết phải được mô tả thật chi tiết mà có thể được giản lược, kéo dài, biến đổi hoặc đặt cạnh những mảng màu tương phản.
Theo tư liệu được công bố nhân dịp triển lãm tưởng niệm năm 2026, ở mảng tranh sơn dầu, Hồ Hữu Thủ thường sử dụng những gam màu như xanh lục, xám, hồng nhạt và hoàng thổ. Những sắc độ này tạo nên một bảng màu tương đối trầm, mềm và giàu tính suy tưởng.
Đây cũng là điểm đáng chú ý khi nhìn vào hội họa của ông: màu sắc không chỉ có nhiệm vụ mô tả vật thể mà còn góp phần tạo nên bầu không khí của toàn bộ tác phẩm.
Hồ Hữu Thủ không bị giới hạn trong một phong cách cố định. Hành trình sáng tác của ông được mô tả như một quá trình liên tục chuyển đổi từ hình họa, ấn tượng sang siêu thực và sau đó tiến sâu hơn vào trừu tượng.
Ở giai đoạn đầu, hình họa giữ vai trò quan trọng trong quá trình học tập và sáng tác của Hồ Hữu Thủ.
Việc chú trọng hình thể giúp ông có khả năng xây dựng nhân vật, không gian và bố cục một cách vững chắc. Từ nền tảng đó, ông tiếp cận những ảnh hưởng của hội họa ấn tượng, đặc biệt ở cách nhìn về màu sắc và ánh sáng.
Thay vì chỉ xem màu sắc như phương tiện tô lên hình thể, người họa sĩ có thể sử dụng màu để tạo không khí, nhịp điệu và cảm xúc. Đây là một trong những cơ sở quan trọng dẫn đến những biến đổi trong ngôn ngữ hội họa của Hồ Hữu Thủ về sau.
Sau giai đoạn quan tâm đến hình họa và ấn tượng, Hồ Hữu Thủ tiếp tục tìm hiểu khuynh hướng siêu thực.
Trong thế giới siêu thực, hình ảnh quen thuộc không nhất thiết phải xuất hiện trong một mối quan hệ hợp lý như ngoài đời. Một thiếu nữ có thể đứng giữa không gian không xác định, hoa sen có thể xuất hiện bên cạnh những hình thể phi thực tế, còn ánh trăng có thể trở thành một yếu tố mang tính biểu tượng.
Cách tiếp cận này phù hợp với xu hướng sáng tác của Hồ Hữu Thủ, khi ông ngày càng quan tâm đến cảm xúc, trực giác và những tầng liên tưởng nằm phía sau hình ảnh.
Về sau, Hồ Hữu Thủ chuyển mạnh hơn sang trừu tượng. Đây là giai đoạn hình ảnh không còn nhất thiết phải được nhận diện rõ ràng.
Một nhân vật có thể chỉ còn lại vài đường nét. Một bông hoa có thể biến thành những mảng màu. Không gian có thể không còn tuân theo quy luật phối cảnh thông thường.
Điều quan trọng lúc này không nằm ở việc người xem nhận ra chính xác “đó là gì”, mà ở cảm giác được tạo ra từ tổng thể tác phẩm.
Những sáng tác trừu tượng bằng sơn dầu và sơn mài của ông được mô tả là mang tính lãng mạn, bay bổng, đưa người xem vào một thế giới giàu chất mộng tưởng.
Nếu tìm một đặc điểm nổi bật để tiếp cận tranh sơn dầu của Hồ Hữu Thủ, màu sắc là một điểm đáng chú ý.
Những gam xanh lục, xám, hồng nhạt hay hoàng thổ xuất hiện trong tư liệu về sáng tác sơn dầu của ông tạo nên cảm giác tương đối dịu và sâu.
Màu sắc trong tranh không nhất thiết phải rực rỡ để tạo ấn tượng. Ngược lại, những sắc độ trầm có thể giúp hình ảnh trở nên tĩnh hơn, tạo khoảng trống cho người xem suy nghĩ.
Không gian cũng đóng vai trò quan trọng.
Trong một số tác phẩm, nhân vật được đặt giữa những khoảng nền rộng. Khoảng trống ấy không đơn giản là phần nền phía sau mà có thể tạo cảm giác cô độc, mơ hồ hoặc tách biệt.
Ở những tác phẩm khác, hình thể và màu sắc dường như hòa vào nhau. Ranh giới giữa người, vật và không gian trở nên khó xác định.
Chính cách xử lý này khiến tranh Hồ Hữu Thủ có một vẻ riêng: hình ảnh vẫn có điểm tựa từ thế giới thực nhưng không bị giữ chặt trong thế giới thực.
Dù đi vào trừu tượng, Hồ Hữu Thủ vẫn thường quay trở lại với những hình ảnh có tính biểu tượng như thiếu nữ, hoa sen, chim, ngựa, âm nhạc và ánh trăng.
Thiếu nữ là một trong những hình ảnh nổi bật trong thế giới nghệ thuật của Hồ Hữu Thủ.
Nhân vật nữ trong tranh thường được thể hiện với vẻ đẹp mềm mại, đôi khi có cảm giác tĩnh lặng và mơ màng. Trong một số tác phẩm, hình thể được giữ khá rõ; ở những tác phẩm khác, nhân vật dần hòa vào nền màu và những hình khối xung quanh.
Đặc biệt, tranh sơn dầu Khỏa thân sáng tác năm 1990 là một ví dụ cho thấy ông sử dụng chất liệu sơn dầu để khai thác hình thể con người.
Hoa sen xuất hiện nhiều trong sáng tác của Hồ Hữu Thủ, không chỉ trong tranh sơn mài mà còn trong thế giới hình ảnh rộng hơn của ông.
Hoa sen có thể xuất hiện bên cạnh thiếu nữ, trong không gian thiên nhiên hoặc trở thành một phần của bố cục giàu tính biểu tượng.
Hình ảnh này góp phần tạo nên sự kết nối giữa hội họa hiện đại và những biểu tượng quen thuộc của văn hóa phương Đông.
Chim, ngựa và các hình ảnh liên quan đến âm nhạc cũng góp phần tạo nên thế giới nghệ thuật giàu liên tưởng của Hồ Hữu Thủ.
Nếu con người đại diện cho cảm xúc và vẻ đẹp, chim và ngựa có thể gợi đến chuyển động, tự do và sức sống. Trong khi đó, hình ảnh nhạc cụ mở ra một liên tưởng khác về nhịp điệu và âm thanh.
Những chủ thể này khi được đưa vào tranh không nhất thiết phải mang một ý nghĩa cố định. Chúng có thể thay đổi tùy theo bố cục, màu sắc và cảm xúc của từng tác phẩm.
Một trong những khía cạnh thú vị khi tìm hiểu Hồ Hữu Thủ là quan niệm sáng tác gắn với tinh thần “vô niệm”.
Theo bài viết của nhà văn Hồ Anh Thái trên Văn Nghệ, hành trình sáng tạo của Hồ Hữu Thủ trải qua nhiều phương pháp khác nhau và về sau hướng đến một trạng thái tự do hơn trong quá trình sáng tác.
“Vô niệm” ở đây có thể được hiểu như một nỗ lực buông bớt những áp đặt có sẵn về hình ảnh.
Người họa sĩ vẫn cần nền tảng kỹ thuật, kiến thức về hình họa và khả năng kiểm soát chất liệu. Nhưng khi sáng tác, ông không nhất thiết phải ép tác phẩm đi theo một hình ảnh đã được định trước.
Điều này phần nào giải thích sự biến đổi của hình thể trong tranh Hồ Hữu Thủ.
Một thiếu nữ có thể bắt đầu bằng hình dáng cụ thể nhưng sau đó được giản lược thành đường nét. Một bông sen có thể từ hình ảnh thực chuyển thành những mảng màu. Một không gian có thể dần mất đi giới hạn rõ ràng.
Từ đó, người xem được trao nhiều khoảng trống hơn để tự cảm nhận.
Hành trình sáng tác của Hồ Hữu Thủ kéo dài qua nhiều thập kỷ và để lại nhiều tác phẩm với chất liệu, đề tài khác nhau.
Khỏa thân là một tác phẩm được ghi nhận với chất liệu sơn dầu, sáng tác năm 1990. Tác phẩm cho thấy một phương diện đáng chú ý trong cách Hồ Hữu Thủ khai thác hình thể con người bằng sơn dầu.
Ngủ bên hồ sen là tác phẩm sơn mài được thực hiện năm 1987 và sau đó được sử dụng làm hình ảnh bìa cho tiểu thuyết Behind the Red Mist của Hồ Anh Thái, xuất bản tại Mỹ năm 1998.
Tác phẩm kết hợp hình ảnh thiếu nữ với hoa sen và không gian giàu tính mộng tưởng.
Chiếc bình xanh cũng là một tác phẩm sơn mài được sử dụng làm hình ảnh bìa cho tiểu thuyết The Women on the Island của Hồ Anh Thái do University of Washington Press xuất bản năm 2000.
Ba chị em được giới thiệu trong triển lãm tưởng nhớ Hồ Hữu Thủ năm 2024. Cùng với những tác phẩm khác, tác phẩm cho thấy sự quan tâm lâu dài của ông đối với hình tượng con người.
Những tác phẩm này cũng cho thấy một điều đáng chú ý: không thể nhìn Hồ Hữu Thủ chỉ qua một chất liệu hoặc một phong cách duy nhất. Sơn dầu, sơn mài, hình họa, biểu tượng và trừu tượng cùng tồn tại trong hành trình sáng tạo của ông.
Hồ Hữu Thủ có một quá trình hoạt động triển lãm kéo dài nhiều thập kỷ.
Năm 1972, ông tổ chức triển lãm cá nhân đầu tiên tại Alliance Française ở Sài Gòn. Sau đó, tác phẩm của ông tiếp tục xuất hiện trong nhiều triển lãm trong nước và quốc tế.
Một số dấu mốc đáng chú ý gồm triển lãm Mỹ thuật toàn quốc năm 1990, triển lãm Art & Materials '92 tại Bảo tàng Mỹ thuật Quốc gia Singapore, triển lãm New Space năm 1993 cùng các họa sĩ Việt Nam và Singapore, các hoạt động triển lãm tại Pháp năm 1994 và Nhật Bản năm 1996.
Năm 2001, ông tham gia triển lãm Mỹ thuật Việt Nam – Nhật Bản tại Bảo tàng Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh.
Tác phẩm của Hồ Hữu Thủ hiện được lưu giữ trong nhiều bộ sưu tập tại Việt Nam và nước ngoài, trong đó có các bảo tàng tại Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh và Singapore.
Điều làm nên vị trí riêng của Hồ Hữu Thủ không chỉ nằm ở việc ông sử dụng sơn dầu hay sơn mài, mà nằm ở quá trình không ngừng tìm kiếm một ngôn ngữ tạo hình phù hợp với bản thân.
Từ nền tảng hình họa, ông tiếp xúc với ấn tượng, siêu thực rồi chuyển sang trừu tượng. Trong quá trình đó, hình ảnh con người, hoa sen, chim, ngựa, âm nhạc và ánh trăng liên tục được biến đổi.
Sơn dầu cho phép ông khai thác màu sắc, hình thể và không gian theo hướng linh hoạt. Sơn mài lại đưa ông đến với một cuộc tìm kiếm khác về chất liệu và kỹ thuật.
Hai chất liệu ấy không nhất thiết phải được đặt đối lập với nhau. Chúng cùng phản ánh một tinh thần chung trong sáng tác của Hồ Hữu Thủ: luôn tìm kiếm khả năng mới của hội họa.
Đó cũng là lý do khi nhìn lại di sản của ông, người xem không nên chỉ nhớ đến một danh xưng hay một chất liệu. Điều đáng nhớ hơn là một hành trình nghệ thuật kéo dài nhiều thập kỷ, trong đó người họa sĩ luôn đặt câu hỏi về màu sắc, hình thể, cảm xúc và giới hạn của hội họa.
