Có những họa sĩ dành phần lớn cuộc đời để theo đuổi một phong cách hội họa nhất định, nhưng cũng có những người luôn muốn tìm kiếm những khả năng mới trong từng chất liệu và cách biểu đạt. Họ không ngừng thử nghiệm, thay đổi và làm mới chính mình qua từng giai đoạn sáng tác. Họa sĩ Nguyễn Lâm là một trường hợp đáng chú ý như thế trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam hiện đại.
Trong hành trình nghệ thuật của mình, Nguyễn Lâm từng tiếp cận nhiều khuynh hướng hội họa, từ hiện thực, ấn tượng, biểu hiện cho đến trừu tượng. Ông cũng thành công với cả sơn dầu và sơn mài, hai chất liệu có đặc điểm biểu đạt rất khác nhau. Đặc biệt, những sáng tác sơn mài của ông cho thấy cách một họa sĩ có thể tiếp nhận chất liệu truyền thống nhưng vẫn tìm được tiếng nói tạo hình mang tinh thần hiện đại.
Không chỉ được ghi nhận qua những tác phẩm có giá trị nghệ thuật, Nguyễn Lâm còn là một gương mặt từng xuất hiện tại nhiều triển lãm trong và ngoài nước. Cuộc đời sáng tác của ông là câu chuyện về sự kiên trì, khả năng thích nghi và tình yêu dành cho hội họa qua nhiều thập niên.
Họa sĩ Nguyễn Lâm có tên thật là Lâm Huỳnh Long, sinh năm 1941 tại Cần Thơ. Ông là một trong những nghệ sĩ có quá trình hoạt động lâu dài trong nền mỹ thuật hiện đại Việt Nam, đặc biệt gắn bó với hội họa sơn dầu và sơn mài.
Từ khi còn trẻ, Nguyễn Lâm đã bộc lộ năng khiếu hội họa và sớm lựa chọn con đường theo đuổi nghệ thuật chuyên nghiệp. Trong thời gian học tập, ông đã bắt đầu thử nghiệm những cách thể hiện mới, thay vì chỉ tập trung vào việc tái hiện hình ảnh theo lối vẽ truyền thống.
Một trong những dấu mốc đáng chú ý trong giai đoạn đầu sự nghiệp là Huy chương Bạc tại Triển lãm Hội họa Mùa xuân năm 1962 ở Sài Gòn với tác phẩm Độc tấu. Đây là thành tích cho thấy khả năng sáng tạo của Nguyễn Lâm đã được ghi nhận từ khi ông còn khá trẻ.
Sau khi hoàn thành chương trình học mỹ thuật, ông tiếp tục tham gia giảng dạy tại Trường Trang trí Mỹ thuật Gia Định. Bên cạnh hoạt động sáng tác và giảng dạy, Nguyễn Lâm còn tham gia Hội Họa sĩ Trẻ Việt Nam, góp mặt trong một thế hệ nghệ sĩ quan tâm đến những hướng tiếp cận mới của hội họa hiện đại.
Theo tư liệu của Báo Người Lao Động, tác phẩm của ông từng được chọn tham dự Biennale de Paris vào các năm 1961 và 1963. Đây là một dấu mốc đáng chú ý, cho thấy hoạt động sáng tác của Nguyễn Lâm đã có sự kết nối với môi trường mỹ thuật quốc tế từ khá sớm.
Điểm đặc biệt trong sự nghiệp của Nguyễn Lâm nằm ở việc ông không giới hạn mình trong một trường phái nhất định. Thay vào đó, quá trình sáng tác của ông là sự vận động liên tục giữa hình ảnh cụ thể, cảm xúc cá nhân và những tìm tòi mang tính trừu tượng.
Trong những năm đầu đến với hội họa chuyên nghiệp, Nguyễn Lâm bắt đầu bằng những cách thể hiện gần gũi với hiện thực và ấn tượng. Đây là giai đoạn người họa sĩ chú trọng vào hình thể, cảnh vật, ánh sáng và cảm xúc được gợi lên từ thế giới xung quanh.
Tuy nhiên, ông không dừng lại ở việc mô tả những gì nhìn thấy. Càng đi sâu vào sáng tác, Nguyễn Lâm càng quan tâm đến việc thể hiện suy nghĩ và trạng thái cảm xúc thông qua bố cục, màu sắc cũng như cách tổ chức đường nét.
Tác phẩm Buồn hoang (1969) là một ví dụ đáng chú ý. Không gian trong tranh được xây dựng bằng những hình ảnh giản dị như chiếc ghế đá đơn độc, những thân cây khẳng khiu và khung cảnh chiều vắng. Thay vì sử dụng quá nhiều chi tiết, họa sĩ tạo nên cảm giác trống trải thông qua chính sự đơn giản của hình ảnh.
Đến năm 1972, tác phẩm Ước vọng tiếp tục thể hiện sự quan tâm của Nguyễn Lâm đối với khuynh hướng biểu hiện. Hình ảnh cô gái mặc áo bà ba, cầm bó hoa trắng được đặt trong một không gian có sự tương phản giữa sáng và tối. Bức tranh gợi nhắc đến khát vọng hòa bình trong bối cảnh chiến tranh vẫn còn nhiều ảnh hưởng đến đời sống xã hội.
Những sáng tác này cho thấy Nguyễn Lâm không chỉ tìm cách thể hiện vẻ đẹp thị giác mà còn quan tâm đến những cảm xúc và suy tư phía sau hình ảnh.
Một bước chuyển đáng kể trong sự nghiệp Nguyễn Lâm là việc tiếp cận hội họa trừu tượng từ khi còn học tại Trường Quốc gia Cao đẳng Mỹ thuật Sài Gòn.
Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào hình dáng của những sự vật cụ thể, ông bắt đầu khai thác các mảng màu, đường nét, hình khối và nhịp điệu bố cục để tạo nên một thế giới hình ảnh mới.
Hai tác phẩm Độc tấu và Nhạc đêm là những ví dụ tiêu biểu cho những thử nghiệm này. Trong đó, các yếu tố hình học, đường nét và những điểm sáng được sắp xếp theo cách không còn bị ràng buộc bởi hình thể tự nhiên.
Điều thú vị là dù mang tính trừu tượng, những tác phẩm của Nguyễn Lâm vẫn có sự liên kết với cảm xúc và trải nghiệm của người nghệ sĩ. Các mảng màu không đơn thuần tồn tại để tạo hình mà còn góp phần xây dựng nhịp điệu và không khí riêng cho bức tranh.
Quá trình chuyển đổi ấy cho thấy Nguyễn Lâm không xem trừu tượng là sự từ bỏ những giá trị hội họa trước đó. Ông sử dụng nền tảng hình họa đã có để mở rộng giới hạn sáng tạo, từ đó tìm kiếm những cách biểu đạt tự do hơn.
Đây cũng là một trong những yếu tố giúp ông được nhắc đến như một gương mặt đáng chú ý của hội họa trừu tượng Việt Nam.
Nếu sơn dầu giúp Nguyễn Lâm thể hiện sự linh hoạt trong cách sử dụng màu sắc và đường nét, thì sơn mài lại mở ra một không gian sáng tạo khác, nơi ông có thể khai thác chiều sâu của bề mặt, sự tương phản và hiệu ứng ánh sắc đặc trưng của chất liệu.
Sơn mài vốn gắn bó lâu đời với mỹ thuật Việt Nam. Trải qua quá trình phát triển, chất liệu này không chỉ được sử dụng trong các sản phẩm thủ công mà còn trở thành một phương tiện quan trọng để nghệ sĩ thể hiện tư duy hội họa.
Đối với Nguyễn Lâm, việc sáng tác sơn mài không đơn thuần là tiếp nối một kỹ thuật truyền thống. Ông tìm cách đưa chất liệu ấy vào những cấu trúc tạo hình hiện đại, đặc biệt là khuynh hướng trừu tượng.
Trong nhiều tác phẩm, người xem có thể nhận thấy những mảng màu mạnh, cách tổ chức hình ảnh không theo khuôn mẫu cố định và sự tương phản giữa các sắc độ. Những gam màu trầm ấm, sắc vàng và hiệu ứng bề mặt tạo nên một không gian có chiều sâu thị giác.
Điểm đáng chú ý là ông không hoàn toàn tách rời chất liệu sơn mài khỏi những giá trị vốn có của nó. Thay vào đó, người họa sĩ khai thác đặc tính vật liệu để phục vụ cho ý tưởng cá nhân, giúp những tác phẩm vừa giữ được vẻ đẹp của chất liệu truyền thống vừa mang tinh thần sáng tạo mới.
Một nghiên cứu của tác giả Vũ Trần Mai Trâm về nghệ thuật sơn mài Nguyễn Lâm cũng đề cập đến loạt tranh lấy cảm hứng từ đề tài hát bội. Đây là một hướng khai thác đáng chú ý bởi hát bội vốn gắn với nghệ thuật sân khấu truyền thống, có hệ thống hình tượng, trang phục và biểu cảm đặc trưng.
Khi đưa đề tài này vào tranh sơn mài, Nguyễn Lâm tạo nên sự gặp gỡ giữa nghệ thuật tạo hình và văn hóa sân khấu dân tộc. Những hình ảnh quen thuộc của hát bội được tiếp cận thông qua ngôn ngữ hội họa riêng, thay vì chỉ dừng lại ở việc tái hiện một cảnh diễn trên sân khấu.
Đây cũng là một khía cạnh cho thấy sáng tác của Nguyễn Lâm không chỉ hướng đến thử nghiệm hình thức mà còn có sự quan tâm đến những chất liệu văn hóa truyền thống của Việt Nam.
Bên cạnh hoạt động sáng tác, Nguyễn Lâm còn được ghi nhận qua khả năng am hiểu và xử lý chất liệu sơn mài.
Năm 2013, ông được Tổng Lãnh sự Pháp tại TP. Hồ Chí Minh lựa chọn để thực hiện công việc phục chế bức tranh sơn mài khổ lớn Đám rước của danh họa Nguyễn Gia Trí, có kích thước khoảng 1,8 x 3 m.
Đến năm 2014, Thư viện Khoa học Tổng hợp TP. Hồ Chí Minh tiếp tục mời ông phục chế ba tác phẩm, gồm Hoài niệm xứ Bắc, Múa dưới trăng và Trừu tượng.
Đây là những công việc đòi hỏi người thực hiện không chỉ có kỹ năng hội họa mà còn phải hiểu đặc tính của chất liệu, khả năng bảo toàn bề mặt và sự ổn định của tác phẩm. Đối với tranh sơn mài, việc phục chế càng cần sự cẩn trọng bởi mỗi lớp chất liệu đều góp phần tạo nên diện mạo cuối cùng.
Việc được giao thực hiện những công việc này là một dấu mốc quan trọng, cho thấy năng lực chuyên môn của Nguyễn Lâm trong lĩnh vực sơn mài không chỉ thể hiện qua những tác phẩm do ông sáng tác mà còn qua khả năng xử lý các tác phẩm của nghệ sĩ khác.
Trong suốt sự nghiệp, Nguyễn Lâm đã tham gia nhiều hoạt động triển lãm, từ những sự kiện mỹ thuật tại Sài Gòn đến các chương trình giới thiệu nghệ thuật ở nước ngoài.
Tác phẩm của ông từng được chọn tham dự Biennale de Paris vào các năm 1961 và 1963. Ngoài ra, ông còn có hoạt động triển lãm tại Kuala Lumpur, New Delhi, New York và một số thành phố khác.
Trong những năm sau này, Nguyễn Lâm tiếp tục xuất hiện tại các triển lãm nghệ thuật ở Singapore. Các cuộc triển lãm cá nhân và triển lãm nhóm giúp tác phẩm của ông tiếp cận thêm nhiều nhà sưu tập và người yêu mỹ thuật.
Theo các tư liệu giới thiệu và tưởng nhớ họa sĩ, tác phẩm của Nguyễn Lâm hiện diện trong bộ sưu tập của Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, Bảo tàng Mỹ thuật TP. Hồ Chí Minh, Bảo tàng Nghệ thuật Singapore và nhiều bộ sưu tập tư nhân tại châu Á, châu Âu và châu Mỹ.
Hơn 60 năm hoạt động nghệ thuật, ông được ghi nhận đã thực hiện khoảng 1.200 tác phẩm. Con số này phần nào cho thấy quy mô sáng tác và sự bền bỉ của người nghệ sĩ trong suốt cuộc đời gắn bó với hội họa.
Khi nhìn lại hành trình sáng tác của Nguyễn Lâm, điều đáng chú ý không chỉ nằm ở số lượng tác phẩm hay những lần tham gia triển lãm quốc tế. Giá trị của ông còn thể hiện ở khả năng liên tục tìm kiếm hướng đi mới trong nghệ thuật.
Ông từng làm việc với hội họa hiện thực, ấn tượng, biểu hiện và trừu tượng, đồng thời dành nhiều tâm huyết cho cả sơn dầu lẫn sơn mài. Những thay đổi ấy không tạo nên một quá trình sáng tác rời rạc mà cho thấy sự phát triển trong cách nhìn nhận và thể hiện thế giới của người họa sĩ.
Đặc biệt, việc đưa ngôn ngữ trừu tượng vào tranh sơn mài góp phần mở rộng khả năng biểu đạt của một chất liệu vốn gắn liền với truyền thống mỹ thuật Việt Nam. Thay vì chỉ sử dụng sơn mài để tái hiện hình ảnh quen thuộc, Nguyễn Lâm còn khai thác chiều sâu của màu sắc, bề mặt và hình khối để xây dựng những cấu trúc nghệ thuật mới.
Một phương diện khác trong di sản của ông là vai trò giảng dạy và truyền cảm hứng sáng tác cho gia đình. Nhiều người con của Nguyễn Lâm tiếp tục theo đuổi hội họa chuyên nghiệp, tạo nên một gia đình có nhiều thành viên hoạt động trong lĩnh vực mỹ thuật.
Những năm cuối đời, dù tuổi đã cao, Nguyễn Lâm vẫn tiếp tục làm việc với hội họa và thực hiện nhiều tác phẩm có kích thước lớn. Hình ảnh một người nghệ sĩ vẫn miệt mài bên giá vẽ cho đến những năm tháng cuối cùng là một phần đáng nhớ trong hành trình sáng tạo của ông.
