Hồ Hữu Thủ: Chân lý trong hội họa trừu tượng
Khi đứng trước một phong cảnh tự nhiên, chúng ta ghi nhận hình ảnh của cảnh vật tại một thời điểm nhất định. Nhưng thời gian vẫn tiếp tục trôi, cảnh quan và ánh sáng cũng không ngừng thay đổi. Vì thế, điều ta ghi lại chỉ là hình ảnh của một khoảnh khắc ngắn ngủi. Sự thay đổi liên tục của thời gian khiến việc mô tả thiên nhiên và các sự vật luôn có những giới hạn.
Nói cách khác, chúng ta ghi nhận hiện tượng tự nhiên và sự vật thông qua cảm nhận của chính mình. Màu sắc, đường nét, ánh sáng và bóng tối đều đi qua lăng kính của ấn tượng cá nhân. Bởi vậy, trong hội họa theo tinh thần Ấn tượng, hình ảnh và màu sắc thường được giản lược. Khi không muốn phụ thuộc hoàn toàn vào thiên nhiên và sự vật, người nghệ sĩ thay đổi cách nhìn bằng ý tưởng riêng, từ đó hình thành nhiều khuynh hướng nghệ thuật khác nhau như Dada, tượng trưng, lập thể và siêu thực. Một cách khác là sử dụng ký ức để tái tạo hình ảnh quá khứ, những điều từng có thật nhưng nay đã biến đổi, bị lay chuyển và không còn giữ nguyên tính xác thực ban đầu.
Tái tạo sự vật chỉ bằng kinh nghiệm và ký ức không phải là toàn bộ công việc sáng tạo thực sự của người nghệ sĩ. Thời gian là một dòng chảy luôn biến đổi, cảm xúc và ý tưởng của chúng ta cũng liên tục thay đổi. Thiên nhiên và sự vật tồn tại bên ngoài con người, trong khi các giác quan thông thường chỉ giúp chúng ta nhận biết chúng một phần. Bản chất đích thực của thiên nhiên và sự vật có thể vượt xa giới hạn hiểu biết của chúng ta.
Chúng ta biết rằng mọi thứ đều biến đổi. Ở mỗi khoảnh khắc, vô số phân tử biến mất và một số lượng tương ứng được hình thành. Vì thế, thiên nhiên và sự vật không phải là những thực thể bất động; chúng luôn vận động và thay đổi. Vậy làm thế nào chúng ta có thể nắm bắt được bản chất thực sự của chúng?
Chúng ta sống và sáng tạo bằng suy nghĩ, kinh nghiệm và ký ức. Những tác động liên tục của môi trường xung quanh có thể che khuất bản chất thực của thiên nhiên và sự vật. Định kiến giống như một tấm màn đục, thường ngăn chúng ta nhìn thấy sự thật. Nhiều khi, chúng ta không thực sự nhìn, nghe hay nhận biết cảnh vật đang sống động trước mắt, mà chỉ hiểu chúng qua những kinh nghiệm đã cũ. Theo thời gian, những kinh nghiệm ấy dần trở thành một bức tường sắt khép kín trong nhận thức.
Con người được cấu thành từ hai yếu tố: lý trí và tâm hồn. Đời sống tinh thần được hình thành qua việc tiếp nhận những tác động từ thế giới bên ngoài và môi trường, rồi dần kết tinh thành kinh nghiệm. Trong khi đó, phần sâu thẳm của tâm hồn con người vốn thuần khiết. Chúng ta thường nghĩ rằng mình sáng tạo dựa trên những ý niệm về hòa bình, chiến tranh, thiện, ác, vui hay buồn. Nhưng đôi khi, chúng ta không thực sự hiểu những gì đang diễn ra trong tâm hồn mình. Dường như chúng ta chỉ sống và sáng tạo bằng những ý tưởng cũ đã học được. Ta khép mình trong giới hạn của vốn hiểu biết sẵn có, đôi lúc lấy ra một vài điều, thêm bớt một chút rồi kết hợp lại và tin rằng mình đã tạo ra thứ hoàn toàn mới.
Sự thật luôn hiện diện trong tâm hồn mỗi người, khi con người có thể gạt bỏ những định kiến, ý tưởng và kiến thức đã bám rễ. Sáng tạo có nghĩa là tạo nên một sự sống hoàn toàn mới, điều chưa từng tồn tại trong thế giới này.
Đó là lý do chúng ta thường ngạc nhiên trước những hình thức mới lạ do các họa sĩ trừu tượng tạo ra. Hình thức trừu tượng lần đầu xuất hiện có thể xa lạ với vốn hiểu biết của chúng ta, khiến ta cảm thấy bất ngờ và cho rằng nó không có thật. Nhưng chân lý trong sáng tạo nghệ thuật không nhất thiết là điều chúng ta đã biết; đó còn là điều được khơi mở từ chính tâm hồn mình.
Mỗi người đều có một phần tâm thức rất nhạy cảm, có khả năng nhìn nhận và cảm nhận thế giới một cách thuần khiết khi những định kiến được gạt bỏ.
Hội họa trừu tượng là một thực tại tiềm ẩn trong tâm trí mỗi người. Thực tại ấy có thể được nhận ra khi những suy nghĩ sai lệch của người sáng tác và người thưởng thức dần lắng xuống.
