Lê Công Thành: Nhà điêu khắc và họa sĩ nổi tiếng của Việt Nam
Lê Công Thành là một trong những nghệ sĩ có vị trí đáng chú ý trong nền mỹ thuật Việt Nam. Tốt nghiệp Trường Mỹ thuật Hà Nội năm 1962 và từng có thời gian học tập ở nước ngoài, ông là nhà điêu khắc trẻ được kỳ vọng sẽ góp phần mở ra một hướng đi mới cho phong trào điêu khắc cách mạng. Ngay từ những triển lãm đầu tiên vào đầu thập niên 1970, dù tuổi đời còn trẻ, ông đã được xem như một gương mặt tiêu biểu và được kính trọng như một bậc đàn anh.
Lê Công Thành sớm nắm bắt và tiếp thu những khát vọng mà nhiều nghệ sĩ đương thời theo đuổi dưới tinh thần chủ nghĩa dân tộc và hiện đại hóa. Nếu Nguyễn Hải là nghệ sĩ có khuynh hướng giàu cảm xúc và gần gũi với công chúng, thì Lê Công Thành nổi bật bởi cách tiếp cận lý trí, học thuật và có ảnh hưởng từ nghệ thuật phương Tây. Con đường hướng đến một giai đoạn mới của điêu khắc vì thế được mở rộng, phong phú và mang cá tính rõ nét hơn so với những tác phẩm điêu khắc thiếu nhất quán, nặng tính hàn lâm và hiện thực thô cứng được sáng tác tại các trường mỹ thuật dưới ảnh hưởng của nghệ thuật Pháp.
Lê Công Thành làm giàu tác phẩm của mình bằng cách tiếp thu một cách nhẹ nhàng nhưng chính xác những tiếng vọng từ điêu khắc hiện đại quốc tế. Đó là những ngôn ngữ tạo hình còn xa lạ với công chúng và phần nào bị hạn chế tại Việt Nam vào thời điểm ấy. Ông tạo ra những khối hình dao động giữa sự khép kín và mở rộng, giữa các mối liên kết và những không gian hình học mang tính giả định, giữa trò chơi của thể tích, hình dạng, cái hữu hình và cái vô hình.
Đối với Lê Công Thành, sự đối đầu hay mâu thuẫn giữa phương Đông và phương Tây đôi khi chỉ là cách phân chia mang tính quy ước của những người nghiên cứu quá giáo điều. Nghệ thuật không nhất thiết phải bị giới hạn bởi những khác biệt ấy, bởi con người về cơ bản vẫn giống nhau từ thuở xa xưa, bất kể sống ở đâu. Nếu không, làm thế nào chúng ta có thể cùng tồn tại?
Trong một thời gian ngắn, Lê Công Thành thử thể hiện mình thông qua những dự án tượng đài công cộng theo hai hướng. Một mặt, ông tiếp cận vẻ đẹp hình thức bằng tư duy hiện đại, như tác phẩm Tượng cho quảng trường công cộng, sử dụng vật liệu mới và bê tông. Mặt khác, ông thử nghiệm lối thể hiện mang tính minh họa qua tác phẩm Nyi Thanh, dành cho quê hương mình. Tuy nhiên, ông nhanh chóng từ bỏ tác phẩm này vì cho rằng nó không thể tái hiện được vẻ đẹp của địa điểm ấy trong bối cảnh văn hóa và thực tiễn cụ thể lúc bấy giờ.
Sau đó, ông dường như trở thành một nhà giả kim của nghệ thuật, sống trong không gian thần học bí ẩn và tìm cách khám phá những khối hình tinh khiết từ cát bụi của thế giới. Người xem có cảm giác ông điêu khắc bằng sự tôn kính và năng lực tự nhiên của những nghệ nhân vùng cao, những người gửi gắm biểu tượng của sự sống, cái chết, cuộc tồn tại trên mặt đất và thế giới trên cao vào một khúc gỗ.
Chính xác hơn, Lê Công Thành mang dáng dấp một nghệ sĩ thần bí, một tài năng có mối liên hệ với văn hóa Chăm. Qua điêu khắc, ông như tạo nên một ngôi đền hoàn chỉnh bằng hình thể nam và nữ, trong trạng thái xuất thần, hân hoan, đau đớn và bị giằng xé giữa hai luồng ánh sáng: xác thịt và triết lý. Ông tạo hình, đục đẽo, chiêm nghiệm, nhắm mắt thiền định, đồng thời khẽ lẩm nhẩm những lời khó hiểu như một lời cầu khấn huyền bí hoặc độc thoại của nhân vật trong bi kịch.
Có lẽ, điều làm nên tiếng nói nghệ thuật của Lê Công Thành không nằm chủ yếu ở ngôn ngữ, mà ở những trải nghiệm, quá trình chiêm nghiệm và việc sử dụng sáng tạo như một phương tiện để suy tư về thân phận con người. Đây là điều hiếm gặp trong một nền nghệ thuật ngày càng ít phản ánh thực tại. Chính hành trình ấy đã giúp ông tạo dựng không gian nghệ thuật riêng của mình.
Bạn bè đôi khi gọi Lê Công Thành là Henry Moore của Việt Nam. So sánh ấy có phần hợp lý bởi ông đã tiếp nhận nhiều ảnh hưởng từ thế giới bên ngoài, nhưng đồng thời mở ra cánh cửa dẫn vào văn hóa của chính chúng ta. Dẫu vậy, câu hỏi về thân phận con người mới là điều có thể đưa tác phẩm của ông đến gần hơn với chiều sâu thẩm mỹ, như một thành quả của cây đời.
Nguyễn Quân
Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 10 năm 2003.
Triển lãm cá nhân tranh giấy của Lê Công Thành