Trong bóng dáng Hà Nội – Họa sĩ Phạm An Hải
Trong lịch sử văn hóa Việt Nam, Hà Nội luôn là nguồn cảm hứng cho nghệ sĩ. Thành phố mang trong mình sự hòa trộn đặc biệt giữa di sản Việt Nam và dấu ấn thời thuộc địa Pháp. Sự giao thoa ấy tạo ra một diện mạo thẩm mỹ độc đáo, đồng thời phản ánh những va chạm giữa các thời kỳ trong lịch sử nghệ thuật đương đại Việt Nam.
Nhiều họa sĩ từng tìm cảm hứng từ cảnh quan và nhịp sống Hà Nội, nhưng không nhiều người đưa hình ảnh thành phố trở thành dấu ấn nổi bật trong lịch sử mỹ thuật. Bùi Xuân Phái (1920–1988) là người ghi lại những con phố Hà Nội nổi tiếng nhất. Ông sử dụng gam màu đất, những lớp màu dày và đường nét mạnh mẽ để thể hiện một thành phố gắn với những trải nghiệm riêng, nỗi lo âu và những biến đổi sâu sắc của xã hội.
Tinh thần bền bỉ ấy giúp nghệ thuật Hà Nội vượt qua những năm tháng chiến tranh. Đến năm 1986, chính sách Đổi Mới mở ra một giai đoạn mới cho đời sống mỹ thuật. Các họa sĩ có thêm điều kiện thử nghiệm những phương thức biểu đạt từng bị hạn chế, đồng thời tiếp cận rộng hơn với nghệ thuật quốc tế. Trong bối cảnh đó, Phạm An Hải trở thành một trong những gương mặt đáng chú ý của thế hệ họa sĩ Việt Nam hiện đại.
Phạm An Hải sinh năm 1967 tại Hà Nội. Ông mô tả tuổi thơ của mình là bình dị, không có đặc quyền khác biệt so với những đứa trẻ cùng thời. Cha mẹ ông là Phạm Đình Khôi và Nguyễn Thị Thúy. Những ký ức khó quên trong tuổi thơ của ông là hình ảnh Hà Nội với ánh sáng trong trẻo, những buổi tối có hương thơm dịu nhẹ và cảnh sắc gợi nhớ đến cánh đồng lúa xanh ở vùng quê. Quan sát cuộc sống xung quanh từ sớm đã nuôi dưỡng tình yêu nghệ thuật của ông.
Năm lên năm tuổi, Phạm An Hải đã bắt đầu vẽ những gì mình nhìn thấy. Sau đó, ông tham gia một lớp học mỹ thuật do nhà nước tổ chức. Năm 1985, ông nằm trong số mười chín học sinh được tuyển vào trường nghệ thuật. Truyền thống gia đình cũng góp phần tạo nên môi trường văn hóa cho ông: cụ của ông, Phạm Đình Hổ, là một nhà thơ được biết đến, còn ông nội Phạm Đình Vy là kiến trúc sư tại Hà Nội.
Ông theo học mỹ thuật tại Trường Cao đẳng Mỹ thuật và Âm nhạc Hà Nội, chuyên ngành hội họa. Sau đó, ông giảng dạy trong hai năm tại Trường Tiểu học Bà Triệu. Năm 1990, ông trở lại học tại Trường Đại học Mỹ thuật Hà Nội và tốt nghiệp cử nhân năm 1995. Chương trình học giúp ông tiếp cận cả nền tảng nghệ thuật phương Tây lẫn phương Đông. Ông được hướng dẫn bởi những nhà giáo dục mỹ thuật như họa sĩ Lê Anh Vân và nhà nghiên cứu Phan Cẩm Thượng. Sau này, Phạm An Hải cùng người em trai là họa sĩ Phạm Hà Hải tiếp tục học cao học mỹ thuật. Ông tốt nghiệp năm 2006 với thành tích nổi bật.
Trong những năm đầu sự nghiệp, Phạm An Hải chủ yếu quan tâm đến phong cảnh, ký ức về Hà Nội và những vùng quê dường như bị thời gian bỏ quên. Các tác phẩm giai đoạn này có bố cục được kiểm soát chặt chẽ, mang tinh thần cổ điển và chú trọng những khung cảnh yên bình. Phong cảnh không chỉ là đối tượng để ghi lại mà còn trở thành cách ông suy nghĩ về bản sắc cá nhân và mối liên hệ với quê hương.
Một biến cố lớn xảy ra vào tháng 8 năm 1997, khi Phạm An Hải gặp tai nạn giao thông nghiêm trọng và phải nằm viện hai tháng. Tai nạn khiến ông mất thị lực ở một bên mắt. Thời gian hồi phục buộc ông phải thay đổi cách quan sát và làm việc. Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào thế giới bên ngoài, ông bắt đầu chú ý nhiều hơn đến trực giác, ký ức và những cảm xúc nội tâm. Biến cố đau đớn ấy trở thành một bước ngoặt trong quá trình phát triển nghệ thuật của ông.
Trong giai đoạn tiếp theo, tranh của Phạm An Hải ngày càng mang tính tự truyện. Ông sử dụng hình thể, đường nét và những biểu hiện cơ thể có phần biến dạng để diễn tả trạng thái tâm lý. Những câu hỏi về bản thân, nỗi cô độc và cảm giác bất an dần trở thành yếu tố quan trọng trong sáng tác. Tác phẩm không còn đơn thuần là sự tái hiện phong cảnh mà chuyển thành phương tiện giúp họa sĩ khám phá thế giới tinh thần của mình.
Cùng với sự thay đổi trong đời sống cá nhân là sự biến chuyển của Hà Nội. Dân số thành phố tăng nhanh do quá trình đô thị hóa; những khu phố truyền thống và những ký ức tuổi thơ dần bị che phủ bởi các công trình mới, mật độ dân cư cao và ô nhiễm. Phạm An Hải tìm cách hiểu lại thành phố ấy, vừa lưu giữ hình ảnh Hà Nội lãng mạn trong ký ức, vừa đối diện với một đô thị hiện đại đầy tương phản. Từ đó, các đường phố trở thành chủ đề xuyên suốt mà ông liên tục tái diễn giải qua nhiều bố cục khác nhau.
Phạm An Hải nghiên cứu các họa sĩ và trào lưu trừu tượng quốc tế, trong đó có Cézanne, Pierre Soulages, Lucio Fontana, Piet Mondrian, Franz Kline, Jackson Pollock và Willem de Kooning. Ông không đơn giản sao chép phong cách của họ, mà tìm cách mở rộng ngôn ngữ tạo hình của mình bằng việc nghiên cứu cách đường nét, màu sắc, bề mặt và cấu trúc có thể biểu đạt cảm xúc. Những nghiên cứu ấy giúp ông bước xa hơn khỏi phương pháp mô tả hiện thực ban đầu.
Tác phẩm của ông dần kết hợp cấu trúc hình học chặt chẽ với cảm xúc mạnh mẽ của hội họa biểu hiện. Các đường nét có nhịp điệu, mảng màu được sắp xếp có chủ đích và bề mặt tranh nhiều lớp tạo nên chiều sâu thị giác. Những hình ảnh về Hà Nội không còn là bản ghi chép trực tiếp của một địa điểm. Chúng trở thành ký ức đã được biến đổi bởi thời gian, cảm xúc và trải nghiệm của người vẽ.
Phạm An Hải đặc biệt coi trọng màu sắc. Với ông, màu là một hình thức biểu đạt thuần khiết, gần với những nốt nhạc trong âm nhạc. Hiểu được giá trị riêng của từng màu và cách chúng tương tác với nhau là một phần quan trọng của hành trình sáng tác. Trong tranh trừu tượng, ông tìm kiếm sự cân bằng giữa suy nghĩ có chủ đích và trải nghiệm cảm xúc, để hình ảnh có thể phát triển theo cách vừa tự do vừa có cấu trúc.
Trong chưa đầy mười lăm năm kể từ giai đoạn chuyển hướng mạnh mẽ ấy, Phạm An Hải đã trở thành một trong những họa sĩ trừu tượng được biết đến rộng rãi tại Việt Nam. Ông phát triển kỹ thuật vẽ với những nét cọ mạnh, các lớp màu chồng lên nhau và bề mặt tạo cảm giác chiều sâu vật chất. Quy mô lớn của một số bức tranh cũng góp phần tăng sức tác động của tác phẩm đối với người xem.
Dù tham chiếu rõ rệt đến lịch sử kiến trúc Hà Nội và những vấn đề của đô thị hiện đại, nghệ thuật Phạm An Hải vẫn gắn với nhịp sống đương thời. Tranh của ông đặt ra những câu hỏi về ký ức, sự thay đổi, căn tính cá nhân và quan hệ giữa con người với thành phố. Qua những biến đổi trong ngôn ngữ tạo hình, Hà Nội vừa là nơi chốn có thật, vừa là một thế giới nội tâm mà người họa sĩ không ngừng khám phá.
Tác giả: Shireen Naziree
Nhà sử học nghệ thuật và giám tuyển độc lập, Malaysia.