Họa sĩ Đinh Ngọc Sơn: Ánh nắng trong tranh cây cọ
Lý do những phong cảnh hoài niệm với hình ảnh cây cọ thường xuất hiện trong tranh của Đinh Ngọc Sơn có thể được tìm thấy trong một bài viết của chính ông.
Ông từng viết: “Nhiều người hỏi tôi:
- Vì sao cây cọ xuất hiện thường xuyên trong tranh của anh?
- Anh thích vẽ cây cọ hay đó là thứ duy nhất anh biết vẽ?
- Tranh của anh ngập tràn ánh nắng mà sao vẫn buồn đến thế?
Và nhiều câu hỏi tương tự.
Đúng vậy. Họ đều có lý, hoàn toàn có lý. Những câu hỏi ấy chẳng phải đã hàm chứa sẵn câu trả lời rồi sao?”
Thuở nhỏ, khi còn sống ở làng quê, tôi ở với bà. Chiếc giường nhìn ra khu vườn, cuối vườn có một cây cọ. Mỗi sáng mở mắt, qua những lỗ nhỏ trên màn ngủ, đó là hình ảnh đầu tiên tôi nhìn thấy. Mỗi buổi trưa đi học về, từ xa tôi đã nhận ra cây cọ, như một ngọn đèn hiệu giúp tôi tìm thấy ngôi nhà của mình. Mỗi buổi chiều, tôi lại ngoái nhìn cây cọ để xem cha mẹ có phát hiện ra chuyện tôi lẻn đi lang thang ngoài đồng hay không. Và mỗi tối, bóng cây cọ vẫn in trên mặt trăng. Hình ảnh ấy đã khắc sâu vào tâm trí tôi trước khi tôi chìm vào giấc ngủ.
Trong trí tưởng tượng trong trẻo của mình, cây cọ giống như một người bạn. Nó không biết nói, nhưng tôi biết nó đang sống, chân thật hơn bất kỳ sinh vật có tri giác nào.
Đến khi tôi học lớp mười, người ta chặt cây cọ ấy đi vì cho rằng mảnh đất không còn chỗ dành cho nó. Điều đó để lại trong tôi một vết hằn. Bằng cách nào đó, tôi cảm thấy mình đã mất đi một điều quý giá.
Khi đã thân thuộc với một điều gì đó, khi ta nhìn thấy nó từ lúc đón những tia nắng đầu ngày cho đến trước khi khép mắt vào ban đêm, điều ấy dần trở thành một người bạn gần gũi. Ta tưởng như nó thấu hiểu mọi suy nghĩ, hy vọng và ước mơ của mình. Với tôi, cây cọ chính là điều như thế.
Tôi không trách ai cả, chỉ cảm thấy tiếc nuối. Có lẽ chỉ một người mơ mộng như tôi mới thương một cái cây, mới đau buồn vì sự biến mất của một cây cọ.
Quê hương tôi vốn không phải nơi quá đẹp đẽ. Nói chính xác hơn, có lẽ giờ đây đã không còn như trước. Vẻ duyên dáng của nó chỉ còn sống trong miền ký ức sâu thẳm của một người mơ mộng như tôi.
Trong ký ức mơ hồ của một cậu bé, cây cọ hiện diện ở khắp nơi. Nó dọc theo con đường tôi đi học, nằm dưới những triền đồi và giữa những cánh đồng trải dài đến tận chân trời. Vào những buổi chiều muộn, khói rơm len lỏi trong không khí bên những ngôi nhà mái tranh, còn cây cọ vẫn lặng lẽ đứng đó.
Cây mọc trên sườn đồi, bên lối mòn, ở mép mương hay ven đường, tỏa bóng mát che bớt cái nắng gay gắt cho những người nông dân vào trưa hè.
Cha tôi từng kể rằng, một ngôi nhà mái tranh được dựng theo cách xưa có thể mục nát chỉ sau hai năm, nhưng mái lợp bằng lá cọ có thể bền đến cả chục năm. Nếu thiếu cây cọ, chúng tôi có thể thiếu ăn. Còn với lũ trẻ chúng tôi, nếu không có những quả cọ đúng mùa, chúng tôi cũng sẽ thấy thiếu thốn biết bao. Hạt cọ được hái về rồi luộc lên, để lại vị bùi béo đậm đà nơi đầu lưỡi, thứ hương vị mà những món ăn cầu kỳ nhất cũng khó sánh bằng.
Nhưng bầu trời chẳng bao giờ còn xanh như thuở ấy.
Đường nhựa, tường bê tông, trường học mới, trạm y tế và những vườn cây ăn quả hay cây lấy gỗ dần thay thế những rặng cọ. Ai cũng vui mừng, ai cũng phấn khởi. Đi trên đường nhựa thuận tiện hơn đường đất, trường học rộng hơn mang lại niềm vui cho trẻ nhỏ, còn những cây ăn quả đem lại thu nhập tốt hơn việc thu hoạch lá cọ.
Và rồi, một cây cọ đơn độc vẫn sinh trưởng trong sắc nắng vàng nhạt của buổi chiều, lặng lẽ khuất dần khỏi tầm mắt. Kể từ đó, ngôi nhà thân yêu của tôi không bao giờ còn như trước nữa.
Thực tế vẫn luôn vận hành theo cách ấy. Chỉ có tâm hồn lãng mạn của người mơ mộng mới cố chấp lưu luyến những con đường đã đi qua.
Quá khứ mang đến càng nhiều niềm vui, nỗi nhớ nhung càng trở nên sâu đậm. Một tâm hồn nhạy cảm vẫn luôn khao khát vẻ đẹp của những giấc mơ kỳ diệu và những hồi ức sống động. Bởi đối với người ấy, chỉ những điều đó mới thật sự quyến rũ, thật sự đẹp đẽ và xứng đáng để đắm mình vào, khám phá rồi sống lại một lần nữa.
Những gì gợi lên hoài niệm đều phảng phất nỗi buồn.
Những gì đã thuộc về quá khứ đều có thể khơi dậy nỗi nhớ.